Кытайдагы этникалык кыргыздардын арасында салттуу билимдерди издөө
Кыргыз элинин тарыхы жөнөкөй жана оригиналдуу эмес, өзүнүн окуялары жана фактылары менен кызыктуу жана кызыктуу. Тарыхый жана социалдык өзгөрүүлөр элдин тагдырына таасирин тийгизди. Көптөгөн жылдар, ал тургай кылымдар бою кыргыздар тышкы факторлордун таасиринен жана көчмөн эл болгондуктан, ата-бабаларынын түпкү тамырын, каада-салтын жана билимин жоготпостон, көчүп-конуп жүргөн. Ошентип, кыргыздардын ири этикалык топтору Кытайда, Түркияда, Афганистанда жана башка жакынкы, ал тургай алыскы чет өлкөлөрдө жашашат. Этникалык кыргыздардын жашоосун изилдөө үчүн РДФтин изилдөөчүлөрү 2010-жылы Кытай Эл Республикасына илимий сапар уюштурушкан.
Сапардын негизги максаты
Саякатка катышкан делегациянын мүчөлөрү жергиликтүү кыргыздардын салттуу билимдери жана алардын көчмөн жашоосу жөнүндө сапаттуу жана толук маалымат чогултууга багытталган.
Барган жерлери
РДФтин адистери Текес жана Кулжа өрөөндөрүндөгү айылдарды, ошондой эле Үрүмчүдөн 2000 км түштүк-батышта жайгашкан Кызыл-Суу аймагын кыдырышты. РДФ изилдөөчүлөрү бир кызыктуу өзгөчөлүктү табышкандыгын белгилей кетүү керек - Текес жана Кулжа өрөөндөрүндө жашаган кыргыздар климаттык шарттын жана жайыт жерлеринин болушунан улам мал чарбачылыгы менен алектенишет. Алардын жашоо образы Кызыл-Суу аймагында жашаган кыргыздардыкынан айырмаланып турат. Бул жерлердин жарым чөлдүү ландшафты жергиликтүү кыргыздардын жашылча өстүрүү менен алектенишине алып келди, бирок төө жана эчкини баккан малчылар бар.
РДФтин адистери Шаты, Көк-Терек, Моңгол Куроо, Кулан Сарак, Кара-Жүлгө, Манас, Улуу-чат айылдарында болушуп, көптөгөн тургундар менен маектешип, кызыктуу учурларды, пейзаждарды жана инсандарды камерага тартып алышкан. 30дан ашуун жолугушуулар, фокус-топтор жана интервьюлар өткөрүлдү, 100дөн ашуун адам суралды. Бардык жолугушуулар жана баарлашуулар кызыктуу, кызыктуу жана ал тургай кызыктуу болду. Сурамжылангандардын арасында белгилүү инсандар болгон, мисалы, Жусуп Мамай, айтылуу Манасчы, элдик жомоктордун багытынын өнүгүшүнө жана айрыкча “Манас” эпосунун үчилтигинин өнүгүшүнө чоң салым кошкон. Айылдардын биринде РДФ изилдөөчүлөрү жоголгон салттуу элементтерди иш жүзүндө колдонууга түздөн-түз катышкан. Мисалы, айылда. Биздин изилдөөчүлөр жаңы башталган ширеңкечилердин жолугушуусуна даярдыктар кандай жүрүп жаткандыгына күбө болушту. Алар салтанаттуу иш-чарага кылдаттык менен жана кылдаттык менен даярданышты; аялдар салттуу элдик тамактарды жасашты, алардын даярдалышында ар кандай ингредиенттерди колдонуунун пропорциясын жана ырааттуулугун сакташты. Мындай тамактардын бири кочкордун өпкөсүнөн жасалган "олобо" болгон. Бул кызыктуу, эң негизгиси даамдуу жана пайдалуу тамактын рецепти, албетте, биздин изилдөөчүлөр тарабынан жазылып, этникалык кыргыздардын көчмөн ашканасы жөнүндө материалдарга киргизилген.
Сапардын ачылышы
РДФ изилдөөчүлөрү Артушта Оноркананын улуттук кол өнөрчүлүк өнөрканасын ачкан кыргыз жаштарынын демилгелери жагымдуу таң калышты. Бул семинарда иштеген кыздардын бири сайма сайма жакшы сапаттарды өрчүтүүгө жардам берет, мисалы, чыдамдуулук менен эмгекке болгон туруктуулукту, акылмандыкты жана чыгармачылыкты өркүндөтөт, бул келечекте адамдын мүнөзүнө жакшы таасирин тийгизет деп айтты. Бул семинарда белгилүү элдик кол өнөрчүлөр жана кол өнөрчүлөр балдарга сайма сайууну, зер буюмдарын, ат жабдыктарын, кыргыз музыкалык аспаптарын жана улуттук кийимдерди жасоону үйрөтүшөт, ошондой эле жергиликтүү жарманкелерде жана базарларда даяр буюмдарды сатышат.
Изилдөөчүлөр үчүн дагы бир кызыктуу ачылыш - этникалык кыргыздар жашаган айылдардын кыргызча аталыштары. Мисалы, айылда бүркүттөр менен аңчылык менен алектенишкен тургундар болсо, анда бул айыл “Бүркүт айылы” деп аталып, Манасчы Жусуп Мамай төрөлгөн айыл Манас деп аталып калган. Изилдөөчүлөр үчүн дагы бир күтүлбөгөн нерсе - этникалык кыргыздар кыргыз тилинде сүйлөө жөндөмүн жоготпой, көбүнчө сүйлөп жатканда ата-бабаларыбыздын байыркы, ал тургай унутта калган сөздөрүн жана сөздөрүн колдонушат. Бул кыргыздар, атүгүл тарыхый эне жерлеринен алыс болуп, этностун негизги элементтерин - тилин жана каада-салттарын сактап калгандыгын айгинелейт.
Албетте, эң кызыктуу респонденттер салттуу билимдерди сактагандар, адатта, улуу муундагы адамдар, алар биз менен бөлүшкөн элдик билимдерди практикалашат жана баалашат. РДФ изилдөөчүлөрү адамдардын жаныбарларды кандайча карап, аларга кандай мамиле жасагандыгы, жайыттарды жана жерди сарамжалдуу жана кылдаттык менен пайдаланышкандыгы, жылкыларды жана пейзерлерди багышкандыгы жөнүндө баа жеткис материалдарды топтошту. Ошондой эле көчмөндөрдүн жашоосу жана маданиятынын сырлары, байыркы көчмөн кыргыздардын ырым-жырымдары, каада-салты, жада калса жайлоо оюндары жөнүндө маалыматтар келип түштү. Талаачылыктын натыйжалары
Коңшу өлкөгө болгон саякаттын эң маанилүү жыйынтыктары болуп, көптөгөн көчмөндөрдүн ырым-жырымдарын, технологияларын жана унутулуп бараткан ыкмаларын, кыргыздардын көчмөн мал чарбачылыгындагы көндүмдөрүн жаздык. Кайсы бир жерде биз буга чейин Кыргызстанда колдонулган ыкмалардан айырмачылыктарды таба алдык, бир жерде биздин божомолдорубузду тастыктап, бир жерде таптакыр жаңы материалдар менен маалыматтарды алдык. Белгилей кетүүчү жагдай, жаныбарларды дарылоонун айрым жолдору жана унаа токтоочу жайларды, салтанаттарды жана ырым-жырымдарды, ал тургай бизден мурун Кыргызстанда табылган самын жасоонун жана жайлоодо ойноонун рецепттери этникалык кыргыз айылдарында толукталды. .
Жолугушууларды жана маектерди жеринде уюштурууга жардам берген Кытайдагы досторубузга терең ыраазычылыгыбызды билдиребиз. Бардык айылдарда, биз кайда барбайлы, жашоочулар бизди илгертен келе жаткан салтка ылайык, жылуу-жумшак жана боорукердик менен кабыл алышты, меймандостук менен тамак-аш, жатакана сунушташты, ошону менен биз өзүлөрүнүн урмат-сыйларын жана керектүү маалыматтарды чогултууда жардам берүүнү каалашкандыгын билдиришти. Биздин сапар ийгиликтүү болду, биз баалуу материалдарды топтодук деп ишенимдүү айта алабыз, алар акыркы иштетүү стадиясында жана жакынкы келечекте жарыяланат.